رهنگاشت بانک مرکزی و آینده صنعت رمزارز در ایران؛ امنیت یا انحصار؟

بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران سندی تحت عنوان «رهنگاشت توسعه فناوری‌های مالی (فین‌تک)» منتشر کرده است. این سند که در ظاهر به‌منظور ساماندهی و کاهش ریسک در صنعت رمزارز و خدمات مالی تدوین شده، به‌عنوان «نقشه راه» معرفی شده است.

اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد که بسیاری از راهکارهای ارائه‌شده در این سند، به‌جای آنکه به سمت شفافیت و نوآوری حرکت کنند، بیشتر بر پایه روش‌های سنتی و کنترل‌گرایانه طراحی شده‌اند؛ روش‌هایی که می‌تواند به‌راحتی به حذف کسب‌وکارهای خصوصی و ایجاد انحصار جدید در بازار منجر شود.

---

 راهکار پیشنهادی بانک مرکزی: وثیقه‌گذاری سنتی

در بخشی از رهنگاشت، برای مدیریت ریسک صرافی‌های رمزارزی، راهکاری تحت عنوان وثیقه‌گذاری نزد بانک‌ها یا نهادهای وابسته مطرح شده است. بر اساس این مدل، صرافی‌ها باید بخشی از دارایی یا نقدینگی خود را به‌عنوان وثیقه نزد بانک قرار دهند تا مجوز فعالیت داشته باشند.

این سیاست در ظاهر به‌منظور افزایش امنیت کاربران طراحی شده، اما در عمل اشکالات جدی دارد:

1. قطع ارتباط با واقعیت دارایی کاربران
   دارایی کاربران روی بلاک‌چین است. اگر صرافی دارایی‌ها را جابه‌جا یا سوءاستفاده کند، وجود وثیقه در بانک هیچ‌گاه تضمین‌کننده همه دارایی کاربران نخواهد بود.

2. هزینه‌های سنگین و حذف رقابت سالم
   وثیقه‌گذاری تنها برای شرکت‌های بزرگ و وابسته به ساختار بانکی قابل اجراست. استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای خصوصی کوچک عملاً حذف می‌شوند.

3. ایجاد رانت و انحصار
   تجربه نشان داده هرجا «مجوز + وثیقه» مطرح می‌شود، تنها عده‌ای محدود از بازیگران نزدیک به نهادهای قدرت امکان ادامه فعالیت دارند.

به زبان ساده: وثیقه‌گذاری سنتی نه شفافیت می‌آورد و نه اعتماد. تنها نتیجه‌اش حذف رقبا و ایجاد انحصار است.

---

 راهکار واقعی دنیا: اثبات دارایی و بدهی روی بلاک‌چین

آنچه امروز در دنیا به‌عنوان راه‌حل واقعی برای کاهش ریسک صرافی‌های رمزارزی پذیرفته شده، چیزی جز Proof of Reserves (اثبات دارایی) و Proof of Liabilities (اثبات بدهی) نیست.

• در Proof of Reserves، صرافی دارایی‌های دیجیتال خود را روی بلاک‌چین به‌صورت عمومی نمایش می‌دهد.

• در Proof of Liabilities، صرافی نشان می‌دهد چه میزان بدهی به کاربران دارد.

ترکیب این دو روش باعث می‌شود هر کاربر بتواند مطمئن شود که صرافی دارایی کافی برای پوشش تعهداتش دارد.

مزایا:

• غیرقابل جعل: اطلاعات روی بلاک‌چین ثبت می‌شود و امکان دستکاری وجود ندارد.

• اعتماد عمومی: کاربران می‌دانند دارایی‌شان واقعاً وجود دارد.

• حفظ رقابت و نوآوری: کسب‌وکارهای کوچک هم می‌توانند با شفافیت واقعی، اعتماد جلب کنند.

این همان مسیری است که بسیاری از کشورها بعد از بحران‌های بزرگ مثل سقوط FTX در سال ۲۰۲۲ انتخاب کرده‌اند.

---

 نمونه‌های بین‌المللی

1. اروپا (MiCA)
   اتحادیه اروپا با قانون Markets in Crypto Assets (MiCA) چارچوبی را تصویب کرده که صرافی‌ها را ملزم به گزارش‌دهی شفاف و اثبات ذخایر می‌کند. هدف اصلی، شفافیت و حمایت از کاربر است، نه وثیقه‌گذاری سنتی.

2. ایالات متحده (ماجرای FTX)
   سقوط صرافی FTX میلیاردها دلار خسارت به کاربران وارد کرد. بعد از این بحران، بسیاری از رگولاتورها به صرافی‌ها فشار آوردند تا گزارش اثبات ذخایر (PoR) ارائه دهند.

3. Binance
   بایننس، به‌عنوان بزرگ‌ترین صرافی جهان، سیستم Proof of Reserves را راه‌اندازی کرد. هر کاربر می‌تواند با ابزارهای عمومی بررسی کند که دارایی‌هایش واقعاً در حساب‌های بایننس وجود دارد.

4. ژاپن و سنگاپور
   این کشورها چارچوب‌های قانونی طراحی کرده‌اند که علاوه بر نظارت، صرافی‌ها را ملزم به شفافیت دیجیتال و گزارش‌های دوره‌ای می‌کند.

 همه این نمونه‌ها یک پیام مشترک دارند: امنیت کاربر از شفافیت می‌آید، نه از وثیقه‌گذاری سنتی.

---

 اهداف پنهان در رهنگاشت بانک مرکزی

با کنار هم گذاشتن اجزای رهنگاشت بانک مرکزی، پیام اصلی روشن است:

• حذف رقابت خصوصی‌ها: استارتاپ‌ها و صرافی‌های کوچک توان وثیقه‌گذاری ندارند.

• ایجاد انحصار برای نهادهای وابسته: تنها چند شرکت رانتی باقی می‌مانند.

• حفظ کنترل کامل توسط دولت: همه چیز باید از مسیر مجوز و وثیقه عبور کند.

• بی‌توجهی به نوآوری بلاک‌چین: در حالی که ماهیت رمزارز بر شفافیت و اعتماد غیرمتمرکز است، بانک مرکزی همچنان بر روش‌های سنتی پافشاری می‌کند.

---

 نتیجه‌گیری

رهنگاشت بانک مرکزی در ظاهر با هدف «کاهش ریسک» منتشر شده، اما در عمل بیشتر شبیه به طرحی برای انحصارگرایی است.

• کاربرانی که قرار است حمایت شوند، همچنان در معرض ریسک باقی می‌مانند.

• استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای خصوصی حذف می‌شوند.

• تنها نهادهای رانتی باقی می‌مانند.

راهکار واقعی، شفافیت مبتنی بر بلاک‌چین است. اگر بانک مرکزی واقعاً به فکر منافع کاربران باشد، باید الزام کند که صرافی‌ها گزارش‌های اثبات دارایی و بدهی روی زنجیره منتشر کنند.

 بدون این شفافیت، هر سند و رهنگاشتی تنها به ابزاری برای حذف رقبا و ایجاد انحصار تبدیل خواهد شد.